Trong loạt bài viết này, A+ English chia sẻ chuyên sâu về TESOL, từ giảng dạy tiếng Anh, chứng chỉ nghề nghiệp đến kỹ năng lớp học và định hướng phát triển sự nghiệp giáo viên. Chương 10 của The Ultimate TESOL Guide tập trung vào “Giảng Dạy Kỹ Năng Nghe Hiểu (Teaching Listening Skills)”, giúp người đọc hiểu rõ hơn về các khía cạnh quan trọng trong lĩnh vực TESOL.

10.1. Tại sao cần dạy kỹ năng nghe hiểu?

Kỹ năng nghe hiểu là một trong bốn kỹ năng ngôn ngữ (nghe, nói, đọc, viết). Thực tế, đối với ngôn ngữ mẹ đẻ của chúng ta, nghe là kỹ năng đầu tiên chúng ta học được! Ngay từ khi mới sinh ra, chúng ta nghe cha mẹ và những người xung quanh nói, sau đó vài năm ta mới bắt đầu nói, rồi tiến đến đọc và viết. Đối với học viên, giáo viên cần giúp họ rèn luyện đồng thời cả bốn kỹ năng này từ đầu một cách hệ thống, luôn ghi nhớ rằng trọng tâm của lớp học giao tiếp là kỹ năng nghe và nói. Đây là một kỹ năng quan trọng nhưng thường bị xem nhẹ trong quá trình dạy học.

10.2. Tôi có thể sử dụng những tài liệu nào?

Sách giáo trình ESOL (English for Speakers of Other Languages) thường đi kèm với băng cassette hoặc đĩa CD. Đôi khi, các sách này có chứa phần nội dung lời thoại hoặc câu chuyện trong sách để học sinh có thể vừa nghe vừa đọc theo, nhưng nhiều khi thì không — chúng chỉ cung cấp các bài tập để học sinh làm trong hoặc sau khi nghe. Sách hướng dẫn giáo viên thường có bản chép lời đầy đủ (tape-script).

Ngoài ra, còn có các tài liệu nghe bổ trợ được thiết kế riêng cho người học ESOL, với nhiều trình độ và chủ đề khác nhau, thường được bán kèm với sách bài tập. Trường học của bạn có thể đã có sẵn những tài nguyên này, hoặc bạn có thể chủ động mang theo để sử dụng.

Bên cạnh đó, còn có các nguồn nghe mang tính “thực tế” (authentic) — tức không được thiết kế riêng cho người học tiếng Anh, chẳng hạn như audiobooks (sách nói). Đây là nguồn tài liệu nghe tuyệt vời: một số là sách được đọc bởi chính tác giả hoặc người dẫn chuyện, và một số là bài phát biểu, phỏng vấn, hội nghị, v.v. đã được ghi âm lại và phát hành.

Âm nhạc cũng là nguồn tài liệu nghe rất hiệu quả và mang lại nhiều hứng thú cho học sinh. (Xem thêm ở Đơn vị 10 – Âm nhạc và Video để tham khảo thêm ý tưởng.)

Đối với học viên luyện thi IELTS, TOEIC hoặc TOEFL, họ cần được hướng dẫn chuyên biệt về kỹ năng nghe. Những giáo trình luyện thi này thường có băng và bài luyện nghe mô phỏng bài thi thật. Những chủ đề này được đề cập trong các khóa học trực tuyến (Teaching Business English / TOEIC and IELTS), và một số ý tưởng cũng được trình bày trong các phần tiếp theo.
Thông thường, các trường học sẽ cung cấp sẵn tài liệu luyện nghe cho những kỳ thi này.

10.3. Khi nào nên dạy kỹ năng nghe hiểu?

Mỗi buổi học! Ngoài các tài liệu nghe như đã nói ở trên, học sinh còn có hai nguồn nghe quan trọng khác: giáo viên và các bạn cùng lớp. Họ nghe bạn (giáo viên) và nghe bạn bè mình trong mọi buổi học. Kỹ năng nói và nghe luôn song hành cùng nhau — gần như không thể tách rời. Phần luyện nghe cụ thể (ví dụ sử dụng băng hoặc CD) có thể được lồng ghép ở bất kỳ phần nào của bài học, miễn là nó phù hợp với mục tiêu của phần đó.

Ví dụ:

• Một số giáo viên dùng băng trong phần giới thiệu ngôn ngữ mục tiêu, vừa làm mẫu lời thoại vừa cho học sinh nghe.
• Cũng có thể dùng băng trong phần ôn tập, để kiểm tra khả năng hiểu bài trước đó.
• Hoặc sử dụng trong phần hoạt động (activities), miễn là nó giúp củng cố ngôn ngữ đã học.

Một yếu tố quan trọng khác là: Học sinh của bạn cần tiếng Anh để làm gì? Câu trả lời sẽ cho bạn biết mức độ chú trọng cần đặt vào kỹ năng nghe.

Ví dụ:

• Nếu học viên cần nghe điện thoại với người nói tiếng Anh, họ cần kỹ năng nghe phản xạ nhanh và chính xác.
• Còn học viên có mục đích học khác, như du học hoặc làm việc, có thể cần sự cân bằng giữa các kỹ năng khác nhau.

10.4. Những điều cần lưu ý

Để nâng cao kỹ năng nghe hiểu, chỉ đơn giản bật băng rồi hỏi “Em hiểu gì không?” là không đủ. Cách học này có thể phù hợp với người bản ngữ, vì họ được tiếp xúc với tiếng Anh liên tục 24/7 trong nhiều năm, nhưng đối với học viên ESL/EFL, họ cần được hướng dẫn có hệ thống để thấy rõ sự tiến bộ. Giống như các kỹ năng khác, nghe cũng cần được dạy có mục tiêu và củng cố thường xuyên.

Các loại kỹ năng nghe khác nhau

Chúng ta nghe theo nhiều cách tùy theo mục đích. Có ba loại chính:

1. Nghe ý chính (listening for the main idea): khi bạn chỉ muốn nắm nghĩa tổng quát.
2. Nghe thông tin cụ thể (listening for specific information): khi bạn chỉ cần một số chi tiết nhất định.
3. Nghe “giữa các dòng” (listening between the lines): khi ý nghĩa không được nói ra trực tiếp, nhưng bạn vẫn hiểu ngụ ý.

Hãy đảm bảo học sinh được thực hành cả ba dạng nghe này, và luôn có mục đích khi nghe.

Độ dài của bài nghe

• Khi dùng băng hoặc CD của sách giáo trình, độ dài bài nghe đã được ấn định sẵn, nhưng giáo viên có thể chọn chỉ nghe một phần nếu cần.
• Khi sử dụng tài liệu khác, bạn phải chọn đoạn phù hợp, không quá dài.

Nghe một người nói trong ngôn ngữ khác, mà không nhìn thấy họ, rất dễ mất tập trung. Tùy theo độ tuổi và trình độ, bạn nên chọn đoạn từ 20 giây đến 3–4 phút.

Nếu học sinh ở trình độ cao và chuẩn bị học đại học bằng tiếng Anh, thì họ cần rèn kỹ năng nghe dài, ghi chú và tập trung lâu hơn.

Từ tổng quát đến chi tiết

Đừng kỳ vọng học sinh hiểu hết ngay từ lần đầu tiên. Bắt đầu với ý chính, rồi chuyển sang chi tiết cụ thể. Bạn nên phát lại bài nghe vài lần, và mỗi lần giúp học sinh hiểu thêm một chút. Nếu học sinh vẫn không hiểu, nghĩa là bài nghe quá khó so với trình độ hiện tại.

Tập trung vào ngôn ngữ mục tiêu

Băng trong giáo trình thường tập trung vào cấu trúc ngôn ngữ đang học, nhưng các tài liệu khác thì không. Do đó, giáo viên cần chọn lọc nội dung ngôn ngữ cần chú ý, như:

• Thì của động từ,
• Cách diễn đạt,
• Tiếng lóng,
• Chức năng giao tiếp cụ thể…

Hãy đảm bảo rằng học sinh được học thêm ngôn ngữ mới hoặc củng cố ngôn ngữ đã học trước đó.

Dạy trước từ vựng

Khi dùng tài liệu nghe thực tế (authentic materials), bạn nên giới thiệu trước một số từ vựng quan trọng, giúp học sinh dễ hiểu bài hơn.

10.5. Các hoạt động luyện nghe

Hoạt động với băng/CD

Tất cả các hoạt động này có thể thực hiện theo nhóm, theo cặp hoặc cá nhân:

Câu hỏi hiểu bài (Comprehension questions):
Trước khi nghe lần đầu, cho học sinh các câu hỏi ý chính, ví dụ:

• “Có mấy người nói chuyện?”
• “Họ đang ở đâu?”
• “Chủ đề họ nói là gì?

Hoặc dùng câu hỏi Đúng/Sai, câu hỏi trắc nghiệm, hoặc câu hỏi thông tin chi tiết (sau khi nghe 1–2 lần).

• Bài điền từ (Cloze tests): Cho học sinh bản chép lời có chỗ trống, yêu cầu nghe và điền từ/ cụm từ đúng. Mức độ khó phụ thuộc vào trình độ học viên.
• Sắp xếp câu (Jumble): Viết các dòng hội thoại sai thứ tự, yêu cầu học sinh nghe và đánh số lại đúng thứ tự.
• Tóm tắt nội dung (Summary writing): Học sinh nghe để nắm ý chính, sau đó viết tóm tắt và trình bày trước lớp.
• Đóng vai (Role-play): Học sinh tái hiện tình huống đã nghe, hoặc thực hành tình huống tương tự với ngữ cảnh khác nhau.

Hoạt động không dùng băng/CD

• Back-to-Back (Ngồi quay lưng lại nhau): Hai học sinh ngồi quay lưng, mỗi người có một nửa đoạn hội thoại với chỗ trống. Họ nghe nhau và hoàn thành đoạn đối thoại mà không nhìn thấy miệng đối phương.
• Back-to-Back Drawing (Vẽ theo mô tả): Một học sinh có bức tranh, người kia có tờ giấy trắng. Học sinh thứ nhất mô tả bức tranh, người kia vẽ lại. Độ khó tùy trình độ học sinh.
• Telephoning (Gọi điện): Dùng điện thoại đồ chơi hoặc điện thoại thật (tắt nguồn). Học sinh luyện hội thoại qua điện thoại: đặt lịch, hủy hẹn, mua vé, để lại lời nhắn… Không được nhìn miệng nhau để tăng độ khó và tính thực tế.
• Running Dictation (Nghe – chép chạy tiếp sức): Chia cặp: một người chạy, một người viết. Người chạy đến giáo viên đọc câu, nhớ lại và đọc cho bạn viết, rồi quay lại nghe câu kế tiếp. Cuối cùng, so sánh kết quả giữa các nhóm.
• Guest Speakers (Khách mời): Mời một giáo viên khác hoặc người nói tiếng Anh bản ngữ đến lớp nói chuyện. Ví dụ: “Giáo viên người Canada nói về cuộc sống ở Canada, khúc côn cầu…” Trước buổi học, chuẩn bị câu hỏi và hướng dẫn cách ghi chú.
• Tape Yourself (Tự ghi âm): Nếu thiếu tài nguyên, bạn có thể tự thu âm giọng mình và cho học sinh nghe lại. Dù không có giọng nói mới, hoạt động này vẫn có giá trị vì học sinh không thể dựa vào nét mặt hoặc cử chỉ của bạn.
• Interviews (Phỏng vấn): Theo cặp, học sinh chọn hai người nổi tiếng để phỏng vấn. Họ lần lượt đóng vai phóng viên và người nổi tiếng.
• Discussions (Thảo luận): Sau các hoạt động nghe, học sinh thảo luận về chủ đề đã nghe, hoặc viết bài liên quan.

Hoạt động mẫu

Dự báo thời tiết – Tây Ban Nha

Một vùng áp thấp đang gây mây bao phủ rộng khắp khu vực Tây Ban Nha phía Tây và Nam. Bắt đầu từ phía Tây, Salamanca sẽ có nhiệt độ hai chữ số với một vài cơn mưa, sau đó trời quang mây. Một mặt trận lạnh dự kiến sẽ đến góc Tây Bắc vào buổi sáng muộn. Một vùng áp cao đang phát triển phía Nam Sevilla sẽ gây ra mưa rải rác dọc theo bờ biển phía Nam do gió Nam thổi vào đất liền. Granada dự kiến trời nắng với nhiệt độ ôn hòa theo mùa. Córdoba có khả năng sương mù nhẹ vào sáng sớm, sau đó lạnh hơn và có mưa rào cuối ngày.

Thủ đô sẽ chịu ảnh hưởng của hệ thống áp cao di chuyển từ phía Tây Địa Trung Hải, gây mây gia tăng và vài cơn mưa nhẹ. Ở phía Bắc, dọc bờ biển Costa Blanca, Valencia sẽ có trời quang và gió mạnh, rất lý tưởng cho người lướt sóng. Barcelona sẽ có thời tiết nắng xen mưa dông buổi chiều cùng gió mạnh, dự kiến sẽ tan vào cuối tuần. Khu vực Basque có khả năng xảy ra giông bão dữ dội.

Nhìn về cuối tuần, dự kiến nhiệt độ ổn định theo mùa trên toàn quốc. Những ai có kế hoạch hoạt động ngoài trời, hãy nhớ bảo vệ da khỏi nắng nhé!

Cách thực hiện:

1. Nói với học sinh rằng bạn sẽ đọc bản tin thời tiết cho đất nước của họ (ví dụ: Tây Ban Nha). Yêu cầu họ chuẩn bị bút và giấy để ghi lại tất cả từ vựng liên quan đến thời tiết mà họ nghe được.
2. Đọc bản tin chậm rãi, rõ ràng, cho học sinh thời gian ghi chép. Sau khi đọc xong, ghép học sinh theo cặp, và đếm số từ mà họ ghi được chung nhau (chỉ tính những từ cả hai cùng nghe được).
3. Hỏi từng cặp số lượng từ họ nghe được; cặp nào nghe được nhiều nhất sẽ đọc to danh sách từ của họ cho cả lớp nghe.
4. Cuối cùng, bạn có thể đọc lại bản tin với tốc độ nhanh hơn để luyện phản xạ.

Trình độ: Trung cấp cao (Upper-intermediate)
Mục đích: Đây là hoạt động ôn tập vốn từ vựng về thời tiết, đồng thời là bài dẫn nhập hiệu quả để học thêm từ chỉ xác suất và dự đoán như definitely (chắc chắn), probably (có lẽ), possibly (có thể)…

————————————————————————————————————————————

10.1.Why teach listening comprehension?

Listening comprehension is one of the four language skills. In fact, with our native language,listening is what we do first! From the moment we are born we listen to our parents and other people; then, after a couple of years, we start speaking, and then move on to reading and writing. With our students, we need to work on all four skills from scratch in a systematic way,always remembering that the focus of the communicative classroom is on speaking and listening. This is an important skill that is often overlooked

10.2. What materials can I use?

ESOL course-books come with tapes or CDs. Sometimes they include the text in the book (dialogues,stories,etc.) so students can follow, although many times they don’t; they simply provide some exercises for students to complete while or after they listen. The teacher’s manual offers all the tape-scripts

There are also supplementary listening materials especially designed for ESOL. These vary in range and levels, and are generally sold with a text book containing activities. Your school may have some of these resources. and/or you could offer to bring some with you

There are other listening resources which are more authentic in that they are not especially designed for ESOL: audio-books! These are a great source of listening material. Some are books read by the author or a speaker and some are speeches, interviews,conferences,etc.which have been recorded and are available for sale

Music is excellent for listening comprehension and a lot of fun. See Unit 10-Music and Video for great ideas

Students preparing for exams such as IELTS,TOEIC or TOEFL require specific guidance in the listening process. Specific course-books for these exams include tapes with practice activities and sample test exercises. These areas are considered in our online components (Teaching Business English / TOEIC and IELTS) and some ideas are also given in the following sections. Materials for these exams are usually supplied by the schools

10.3. When should I work on listening comprehension?

Every lesson! Consider that, although you will have one or more of the materials described above,students have two other sources of listening: the teacher and their classmates.They listen to you, and to their classmates, every lesson.

Speaking and listening go hand-in-hand. It is highly unlikely for one to happen without the other. Specific listening practice (i.e. using the tape or CD) can be incorporated into any section of the lesson, as long as it fits the purpose of that section. Some teachers use the tape, for the ‘target language’ section, modelling the language themselves and with the aid of the tape. You can work it into the review, to check comprehension from a previous lesson. And of course, you can use listening in your ‘activities’ section, as long as it is reinforcing the target language

Another consideration is: what do your students need English for? The answer to this question will tell you how much emphasis you need to place on listening skills. I had a few students who needed English mostly to communicate on the phone with English speakers.They obviously needed sharplistening skills. Whereas others studying for different purposes may need more balance or more focus on other skills

10.4.Considerations

To effectively improve listening comprehension it is not enough to merely play a tape and ask students ‘What did you understand?’ Although this is how WE learnt, we were exposed to the English language 24/7 for a few years.ESL/EFL students need to see results, so we need to work on this skill like we do the others: targeting and reinforcing the language

Different types of listening

We listen differently for different reasons.

The three main types are: listening for the main idea (when you just want the general meaning),listening for specific information (when you only need certain information) and listening ‘between the lines’ (when the exact words are not said,but you can still understand the meaning). Make sure your students practise all three and that they always have a reason to listen

Length.

When you work with the course-book’s listening tape/CD, the length is determined for you,although you can decide to play less if necessary. When you work with other materials, then you need to select an appropriate piece that is not too long.Listening to a speaker, who you can’t see, in another language,requires extreme concentration.Depending on the age and level, it is recommended to play anything between 20 seconds up to 3 or 4minutes. This is a suggested length. If, for instance, your students are high level and are looking to attend university in English, then they need to practise their listening, concentration and note-taking skills, so longer pieces are appropriate

Work from general to specific.

Don’t expect students to understand everything straight away. Start with main ideas and work through to specific details. You’ll need to play the material a few times, and each time they should be able to understand a little more,and they should be guided by the activities provided. If they don’t, then your selection was too difficult for the level

Course-book tapes specifically target the language being taught. Other materials,however, don’t. It is your job to focus on certain language: verb tenses, expressions,slang,certain functions, etc. Make sure they are learning new language or reinforcing language already learnt

Pre-teach vocabulary

You may need to pre-teach some of the vocabulary in the text,especially when it is authentic material

10.5.Activities

Activities with tapes/CDs

All these activities can be done in groups, pairs or individually

• Comprehension questions. Before they listen for the first time.give them some ‘main idea’ questions (a handout or write them on the board). They can be information questions (‘How many speakers are there?’, ‘Where are the speakers?’,’What is the topic of their conversation?’ etc.), Yes/No questions or True or False statements (‘Are they in a bar?’ or ‘The speakers are in a bar.T or F) or multiple-choice questions (‘The speakers are: a. in a bar b. at the bank c. at home d. at work’). Alternatively, these can be ‘specific information’questions, given to students after they have listened once or twice
• Cloze tests. Give students part of or the whole text with some blanks. They need to listen and fill in the blanks with the correct words or phrases. Vary the difficulty according to the level
• Jumble. Write lines from the text in incorrect order on a worksheet. They need to listen and number the lines as they hear them
• Summary writing. They can listen for the main idea, write a summary and present it to the class
• Role-Play. Students can re-create the situation using role-play. You can also give them alternate situations that require the same language to create variety

Activities without tapes/CDs

• Back-to-Back. Back to back is an excellent listening exercise because students cannot see one another’s mouths, so they need to pay close attention. In pairs,give them a half-dialogue each with blanks to fill in for what the other speaker says. When they finish, they should each have the complete dialogue
• Back-to-Back Drawing.Similar to the activity above, one student has a picture,the other a blank piece of paper and a pen. The first student stands behind the second and describes the picture as accurately as possible, while the second student draws it. Make the pictures as simple or as complicated depending on the level
• Telephoning.Bring in toy telephones or use mobile phones (turned off!) and have students in pairs. Give them a task, such as arranging a meeting, cancelling an appointment, making a booking, buying tickets, leaving a message, etc.Again, students should not be able to see one another’s mouths
• Running Dictation. Students, in pairs, decide on a writer and a runner. The teacher at the front holds a number of cards, each with a sentence on it. The runners come to the front and read the first card,go back and dictate the sentence to their runner, only once,then go to read card number two, and so on until all cards are read. Take it up by asking the writers to read their results.
• Guest Speakers. Bring in another teacher from your school (or an English-speaking friend) to give a talk to your students. Say it’s a Canadian teacher;they can talk to them about life in Canada, ice hockey, etc. Prep your students before-hand: brainstorm some questions they could ask and instruct them on how to take notes
• Tape Yourself. If you are short of resources, you can tape yourself and play it back to the students. Although you are not exposing them to a new speaker,you are making it challenging because they cannot rely on your expressions and body language
• Interviews. In pairs, ask students to decide on two celebrities they would like to interview. They take it in turns to play the role of the celebrity and the reporter. Take it up
• Discussions. After the listening activities you can move into discussions about the topic covered. Or, you can assign a writing task on the topic

Sample Listening Activity

Weather Report-Spain

An area of low pressure is producing extensive cloud over Western and Southern Spain. Beginning on the West,Salamanca will experience double-digit temperatures with a few showers, later on clearing to sunny skies. A cold front is expected to approach the northwest corner of Spain by mid-morning.A developing high, south of Sevilla, will result in isolated showers persisting about the southern coasts due to the onshore southerly stream. Granada can expect a mostly sunny day with seasonable temperatures.In Córdoba,there is a slight chance of fog early in the day,becoming colder and ending with showers.

The capital will definitely experience the high-pressure system moving west off the Mediterranean,bringing increasing cloud cover and a shower or two. Moving north up theCosta Blanca, Valencia,surfers can look forward to clear skies and high winds. Barcelona residents are going to see a mix of sunny weather with afternoon thunderstorms and gale force winds which will probably disappear by the weekend. Severe thunderstorms in the Basque country are probable.

If we take a look at the long-term weekend watch, we can anticipate further seasonal temperatures throughout the nation. For those spending time outdoors, ensure you take proper sun precautions!

Tell students you will read a weather report for their country (Spain in this case). They will need a pen and paper. Ask them to listen and to write down all the weather and weather-related words they hear.

1. Read the weather report out loud, slowly and clearly,allowing students time to take note of the words
2. When you are finished, put them in pairs and ask them to count how many words they gotas a team, so if they both got the word, they count it, but if only one of them did, they don’t count it
3. Take it up by asking each pair how many words they got, and the pair with the most readstheir words out loud
4. You may decide to read the text again at a quicker pace

Level:Upper-intermediate

Purpose: This is a good review activity (reviewing weather words) and an effective lead-into words of prediction and probability (definitely, probably, possibly, etc.)

Hy vọng chương này đã giúp bạn hiểu rõ hơn về “Giảng Dạy Kỹ Năng Nghe Hiểu (Teaching Listening Skills)” trong TESOL. Ở những chương tiếp theo, A+ English sẽ tiếp tục cung cấp các nội dung chuyên sâu, hỗ trợ bạn phát triển kỹ năng giảng dạy và định hướng nghề nghiệp giáo viên tiếng Anh một cách hiệu quả!